Πώς η Φινλανδία, η Ισλανδία και η Εσθονία φτάνουν στην εμπιστοσύνη προς το παιδί

 

Στη Φινλανδία αυτό που πάνω από όλα ξεχωρίσαμε (και θαυμάσαμε) ήταν το πόσο συχνά η λέξη εμπιστοσύνη επαναλαμβανόταν από διάφορα στόματα και σε διάφορες περιστάσεις κατά τη διάρκεια της επιμόρφωσης και των επισκέψεων στα σχολεία. Γεννήθηκε λοιπόν το ερώτημα πόση εμπιστοσύνη δείχνει ο εκπαιδευτικός στον μαθητή, και από πόσο νωρίς του παραχωρεί αυτονομία;

 

Η απάντηση, όπως φάνηκε, δεν είναι απλώς παιδαγωγική επιλογή της στιγμής — είναι το πιο πρόσφατο στρώμα μιας πολύ βαθύτερης ιστορικής διαδρομής. Και το κρίσιμο εύρημα είναι ότι αυτή η διαδρομή περνάει, και στις τρεις χώρες, από το ίδιο ενδιάμεσο σημείο: το πώς διαμορφώθηκε ιστορικά η ισότητα μέσα στην κοινωνία. Η εμπιστοσύνη προς το παιδί δεν εμφανίζεται τυχαία σε μια κοινωνία — εμφανίζεται εκεί όπου προηγουμένως έχει εδραιωθεί εμπιστοσύνη ανάμεσα σε ενήλικες πολίτες που θεωρούνται, θεσμικά και συμβολικά, ίσοι μεταξύ τους.

 

Η λογική της σύνδεσης είναι απλή αλλά ουσιαστική: μια κοινωνία που δεν έμαθε ιστορικά να λειτουργεί μέσα σε σχέσεις ιεραρχίας και υποταγής, αναπτύσσει ευκολότερα γενικευμένη εμπιστοσύνη ανάμεσα στα μέλη της. Αυτή η εμπιστοσύνη ανάμεσα σε ενήλικες μεταφράζεται αργότερα σε εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς (συμπεριλαμβανομένου του σχολείου), και τελικά σε εμπιστοσύνη προς το ίδιο το παιδί ως υποκείμενο ικανό να αναλάβει προοδευτικά την ευθύνη της μάθησής του. Το αντίστροφο ισχύει εξίσου: όπου η ισότητα υπήρξε ιστορικά αμφιλεγόμενη ή επιβεβλημένη απ' έξω, η εμπιστοσύνη —σε όλα τα επίπεδα— είναι πιο δύσκολο να εδραιωθεί.

 

Φινλανδία: απόρριψη μιας ξένης ελίτ → εμπιστοσύνη → αυτονομία στην τάξη

​

Οι Φινλανδοί αγρότες δεν έγιναν ποτέ δουλοπάροικοι — παρότι η Φινλανδία βρέθηκε για αιώνες υπό σουηδική κυριαρχία, η φεουδαρχία δεν αποτέλεσε ποτέ μέρος του κοινωνικού συστήματος που εγκαταστάθηκε εκεί. Υπήρξε μεν μια φινλανδική αριστοκρατία, αλλά ήταν λεπτή, σουηδόφωνη και αντιληπτή ως ξένη επιβολή, όχι ως γνήσια φινλανδική παράδοση — τα σουηδικά ήταν η γλώσσα της διοίκησης, ενώ η φινλανδική γλώσσα θεωρούνταν «γλώσσα των χωρικών».

 

Τον 19ο αιώνα, το κίνημα των Fennomans αντιτάχθηκε σε αυτή την πραγματικότητα με αποτέλεσμα μια δραματική αντιστροφή αξιών: ο αγρότης, και όχι ο ευγενής, αναδείχθηκε σε σύμβολο της γνήσιας εθνικής ταυτότητας. Η ισότητα χτίστηκε μέσα από την απόρριψη μιας ιεραρχίας που δεν έγινε ποτέ αρκετά «δική τους» ώστε να γίνει αποδεκτή.

 

Εδώ εμφανίζεται και ο κρίκος προς την εμπιστοσύνη. Ιστορική έρευνα πάνω στην εμπιστοσύνη στο φινλανδικό εκπαιδευτικό σύστημα εντοπίζει ως πρώτη ρίζα ακριβώς το γεγονός ότι οι Φινλανδοί αγρότες ήταν πάντα ελεύθεροι — μια προσωπική ελευθερία που επέτρεψε πρώιμη πολιτική εκπροσώπηση (οι ελεύθεροι αγρότες εκπροσωπούνταν στη συνέλευση των τάξεων ήδη πριν το 1906) και απαίτησε, για να λειτουργήσει η τοπική αυτοδιοίκηση, αμοιβαία εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη των αποφάσεων.

 

Πάνω σε αυτή τη βάση χτίστηκε το μεταπολεμικό κράτος πρόνοιας, με την ισότητα ως θεμελιώδη αξία του.

Το αποτέλεσμα, όπως το ζήσαμε στο Ελσίνκι, είναι ένα εκπαιδευτικό σύστημα όπου η εμπιστοσύνη διατρέχει όλον τον σχεδιασμό: καμία επιθεώρηση σχολείων, ελευθερία του εκπαιδευτικού να διαμορφώσει τη διδασκαλία του, και το «Less is More» —λιγότερες ώρες, λιγότερα τεστ— ως έμπρακτη απόδειξη ότι υπάρχει εμπιτσοσύνη στο παιδί να διαχειριστεί μόνο του τον χρόνο και τη μάθησή του.

​

Ισλανδία: ιδρυτική απουσία ιεραρχίας → εμπιστοσύνη → αυτονομία στην τάξη

​

Η ισλανδική περίπτωση είναι ακόμη πιο ριζική. Οι πρώτοι Βίκινγκ έποικοι μετακινήθηκαν στην Ισλανδία ρητά για να αποφύγουν τη φεουδαρχική σχέση ανάμεσα σε βασιλιά, άρχοντες και δουλοπάροικους. Το Ισλανδικό Κοινοπολίτευμα (930–1262) λειτούργησε για πάνω από τρεις αιώνες χωρίς βασιλιά, με τοπικούς αρχηγούς των οποίων η εξουσία πήγαζε από εθελοντική συνεργασία — οι ελεύθεροι αγρότες μπορούσαν μάλιστα να αλλάζουν αφοσίωση χωρίς να μετακομίσουν.

 

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Ισλανδία έμεινε ανεπηρέαστη από εξωτερική κυριαρχία — μόνο ότι αυτή δεν πήρε ποτέ τη μορφή εγχώριας φεουδαρχίας. Μετά την υποταγή στη Νορβηγία και αργότερα στη Δανία, η Ισλανδία παρέμεινε υπό δανική κυριαρχία για περίπου 560 χρόνια, μέχρι την πλήρη ανεξαρτησία, το 1944. Η κυριαρχία αυτή ήταν κυρίως διοικητική και εμπορική — το επαχθές δανικό εμπορικό μονοπώλιο (1602–1787) οδήγησε σε μεγάλη φτώχεια αλλά δεν επέβαλε ποτέ ντόπια κληρονομική αριστοκρατία πάνω στον ισλανδικό αγροτικό πληθυσμό.

 

Η πορεία προς την ανεξαρτησία ήταν επίσης σταδιακή και σχετικά ειρηνική, μέσα από διαδοχικές διαπραγματευτικές κατακτήσεις: περιορισμένη αυτοδιοίκηση το 1874, home rule το 1904, κυριαρχία υπό προσωπική ένωση το 1918, και τελικά πλήρης ανεξαρτησία το 1944 με δημοψήφισμα όπου το 98% ψήφισε υπέρ. Σημείο ανάμνησης αυτής της περιόδου παραμένει στην εκπαίδευση η υποχρεωτική διδασκαλία της δανέζικης γλώσσας. Μέχρι τη στροφή του 21ου αιώνα ήταν μάλιστα η πρώτη ξένη γλώσσα που μάθαιναν τα παιδιά — σήμερα έχει αντικατασταθεί από τα αγγλικά, αλλά παραμένει υποχρεωτική δεύτερη ξένη γλώσσα, εν μέρει ως πρακτική γέφυρα προς τη σκανδιναβική αγορά εργασίας και εκπαίδευσης, εν μέρει ως απόηχος μιας σχέσης που δεν έχει ξεχαστεί πλήρως.

​

Πέρα από την απουσία κληρονομικής ελίτ, η ταξική ισότητα στην Ισλανδία ενισχύθηκε και από την ίδια τη γεωγραφία και οικονομία της χώρας: μικρές, διάσπαρτες αγροτικές κοινότητες, χωρίς μεγάλες ιδιοκτησίες γης συγκεντρωμένες σε λίγα χέρια, δημιούργησαν μια κοινωνία όπου οι διαφορές βιοτικού επιπέδου ανάμεσα σε οικογένειες παρέμεναν σχετικά μικρές σε σύγκριση με ηπειρωτικές ευρωπαϊκές κοινωνίες με έντονη γαιοκτητική ιεραρχία.

​

Η σύνδεση με την εμπιστοσύνη εδώ είναι διπλή. Από τη μια, η ιδρυτική απουσία ιεραρχίας εξηγεί γιατί η διαπροσωπική εμπιστοσύνη στην Ισλανδία παραμένει, ιστορικά, από τις υψηλότερες στον κόσμο. Από την άλλη, η θεσμική εμπιστοσύνη δέχθηκε σοβαρό πλήγμα μετά την οικονομική κρίση του 2008 — μια σημαντική υπενθύμιση ότι η εμπιστοσύνη δεν είναι μονολιθική: μπορεί να παραμένει ισχυρή σε καθημερινό, διαπροσωπικό επίπεδο, ακόμα κι όταν κλονίζεται σε επίπεδο θεσμών.

 

Στην τάξη που παρακολουθήσαμε στο Rimaskóli, αυτή η διαπροσωπική εμπιστοσύνη ήταν ορατή με τον πιο απτό τρόπο: μαθητές με ανοιχτά βιβλία σε διαγώνισμα, ελευθερία να γράψουν όπου τους βόλευε μέσα στο σχολείο, χαλαρό κλίμα που δεν σήμαινε απουσία ευθύνης, αλλά τη μετατόπισή της στον ίδιο τον μαθητή.

 

Εσθονία: κληρονομιά καταπίεσης → αμφιλεγόμενη εμπιστοσύνη → πιο επιφυλακτική αυτονομία

​

Η εσθονική διαδρομή είναι σχεδόν αντίστροφη. Οι Εσθονοί έχουν μακριά ιστορία δουλοπαροικίας πρώτα στην Βαλτογερμανική αριστοκρατία — μια σχέση που λειτούργησε στην πράξη ως de facto δουλεία και κράτησε πέντε αιώνες, ξεκινώντας από τον 13ο. Τυπικά καταργήθηκε το 1816–1819 αλλά η πραγματική αναδιανομή γης ήρθε μόλις το 1856, και η πλήρης απαλλοτρίωση των γερμανικών κτημάτων μόλις το 1920. Από το 1940 έως το 1991 βίωσε την κυριαρχία της Σοβιετικής Ένωσης. 

 

Και οι δύο περίοδοι άφησαν ένα περίπλοκο ταξικό αποτύπωμα, που δεν σταμάτησε με την ανεξαρτησία του 1991. Στην κρατικά σχεδιασμένη οικονομία της σοβιετικής περιόδου, ο δείκτης εισοδηματικής ανισότητας ήταν χαμηλός. Μετά την ανεξαρτησία του 1991, η Εσθονία υιοθέτησε μια σειρά μεταρρυθμίσεων προσανατολισμένων στην αγορά, και η οικονομική απόσταση ανάμεσα σε όσους είχαν τα περισσότερα εισοδήματα και στον υπόλοιπο πληθυσμό διευρύνθηκε γρήγορα στις αρχές της δεκαετίας του 1990, φτάνοντας στο μεγαλύτερο σημείο της το 1995· ειδικά ως προς τον συσσωρευμένο πλούτο (περιουσία, όχι μόνο εισόδημα). 

 

Η σύνδεση με την εμπιστοσύνη εδώ είναι πιο σύνθετη απ' ό,τι θα περίμενε κανείς — και γι' αυτό ακριβώς πιο ενδιαφέρουσα. Η απότομη άνοδος της οικονομικής ανισότητας τη δεκαετία του 1990 είναι τεκμηριωμένη σε πλήθος οικονομικών μελετών για τη μετάβαση της Εσθονίας. Μια κοινωνία που πέρασε, μέσα σε λίγα χρόνια, από ένα καθεστώς με χαμηλή μετρημένη ανισότητα σε ένα με απότομα διευρυνόμενες οικονομικές αποστάσεις, βρέθηκε να αναδιαπραγματεύεται ταυτόχρονα δύο πράγματα: τη σχέση της με τους νέους θεσμούς και τη σχέση της με τις ίδιες τις κοινωνικές τάξεις που ξαναδιαμορφώνονταν. Μια τέτοια ταχεία, διπλή αλλαγή δεν αφήνει εύκολα χρόνο για να εδραιωθεί σταθερή εμπιστοσύνη ανάμεσα σε τάξεις και θεσμούς.

​

 

Ωστόσο, η γενικευμένη κοινωνική εμπιστοσύνη δεν έμεινε καθηλωμένη σε αυτό το ιστορικό σημείο εκκίνησης. Ακαδημαϊκή έρευνα που εξετάζει την εξέλιξή της στις τρεις βαλτικές χώρες από το 1990 έως το 2018 δείχνει ότι η Εσθονία (μαζί με τη Λιθουανία) παρουσίασε σταθερή, αδιάκοπη άνοδο της εμπιστοσύνης τις τελευταίες δεκαετίες — κάτι που οι ίδιοι οι ερευνητές χαρακτηρίζουν πρωτοφανές σε διεθνή σύγκριση, αποδίδοντάς το εν μέρει στην αυξανόμενη αξιοπιστία του ίδιου του κράτους.

​

Αυτό προσθέτει μια σημαντική οπτική: η Εσθονία έχοντας μια αρχικά «χαμηλή εμπιστοσύνη λόγω ιστορικού τραύματος» αλλάζει ραγδαία στην πορεία και δείχνει ότι η εμπιστοσύνη μπορεί να ξεκινήσει από χαμηλότερη βάση μεν αλλά να ανακτηθεί σταδιακά όσο οι θεσμοί αποδεικνύονται αξιόπιστοι. Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η επίσκεψή μας στο Ταλίν μάς έδειξε ένα εκπαιδευτικό σύστημα όπου η τεχνολογία είναι ώριμη και ενσωματωμένη, αλλά η αυτονομία μοιάζει λιγότερο προϊόν μακράς κουλτούρας εμπιστοσύνης και περισσότερο προϊόν σχεδιασμένης υποδομής — και όπου συναντήσαμε ακόμη και μάθημα εθνικής άμυνας, ένδειξη μιας κοινωνίας που παραμένει σε εγρήγορση απέναντι σε εξωτερική απειλή.

 

Τι μας λέει αυτή η σύγκριση

Η αλυσίδα που αναδεικνύεται και στις τρεις χώρες είναι η ίδια, με διαφορετικό πρόσημο:

Ιστορική σχέση με την ισότητα (θετική/οργανική ή αρνητική/επιβεβλημένη) → επίπεδο γενικευμένης κοινωνικής εμπιστοσύνης → βαθμός αυτονομίας που παραχωρείται σήμερα στο παιδί μέσα στην τάξη.

• Στη Φινλανδία, η ισότητα χτίστηκε μέσα από την απόρριψη μιας ξένης ελίτ, γεννώντας υψηλή εμπιστοσύνη που μεταφράζεται σε ελευθερία του εκπαιδευτικού και αυτορρύθμιση του μαθητή.

• Στην Ισλανδία, η ισότητα ήταν ιδρυτική επιλογή μιας κοινωνίας χωρίς ιεραρχία, γεννώντας βαθιά διαπροσωπική εμπιστοσύνη που μεταφράζεται σε χαλαρό, αλλά υπεύθυνο σχολικό κλίμα.

• Στην Εσθονία, η ισότητα παραμένει αμφιλεγόμενη κληρονομιά αιώνων καταπίεσης — αλλά η εμπιστοσύνη, αν και ξεκίνησε από χαμηλότερη βάση, δείχνει σταθερή ανάκαμψη τις τελευταίες δεκαετίες, μεταφραζόμενη προς το παρόν σε αυτονομία χτισμένη περισσότερο πάνω σε υποδομή παρά σε βαθιά ριζωμένη κουλτούρα εμπιστοσύνης.

Αυτό που παρατηρήσαμε στις τρεις χώρες, δηλαδή, δεν ήταν απλώς τρεις διαφορετικές παιδαγωγικές μεθόδους — ήταν τρεις διαφορετικές ιστορικές απαντήσεις στο ίδιο ερώτημα: πόσο μπορεί μια κοινωνία να εμπιστευτεί τα μέλη της, ξεκινώντας από τους ενήλικες πολίτες της και καταλήγοντας, τελικά, στο ίδιο το παιδί μέσα στην τάξη;

​

Ας σκεφτούμε λίγο τις δικές μας παραμέτρους και ας δώσουμε μια απάντηση για την ελληνική περίπτωση.